Özellikle yetişkinlerde DEHB bazen “dikkatsizlik”, “dağınıklık”, “sorumsuzluk”, “motivasyonsuzluk” veya “iradesizlik” olarak yorumlanabilir. Oysa kişinin yaşadığı güçlüklerin altında Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu bulunabilir.

DEHB belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Bazı kişilerde dikkat eksikliği ön plandayken, bazı kişilerde dürtüsellik ve hiperaktivite daha belirgin olabilir. Bazı yetişkinlerde ise çocukluk dönemindeki belirgin hareketlilik zamanla azalırken dikkat, planlama, zaman yönetimi ve dürtü kontrolüyle ilgili güçlükler devam edebilir.

Bu yazıda DEHB’nin ne olduğunu, çocuklarda ve yetişkinlerde nasıl görülebileceğini, DEHB belirtilerini, tanının nasıl konulduğunu ve tedavi seçeneklerini ele alacağım.

DEHB Nedir?

DEHB, kişinin dikkatini düzenleme, dürtülerini kontrol etme ve davranışlarını organize etme becerilerini etkileyebilen nörogelişimsel bir bozukluktur.

DEHB belirtileri çocukluk döneminde başlayabilir ve bazı kişilerde yetişkinlik döneminde de devam edebilir. Belirtilerin şiddeti ve kişinin günlük yaşamına etkisi zaman içinde değişebilir.

DEHB yalnızca “dikkatini verememek” anlamına gelmez. Dikkatin nasıl yönlendirildiği, sürdürülmesi, bir görevden diğerine geçiş, zamanın organize edilmesi, planlama ve dürtülerin kontrol edilmesi gibi birçok alan etkilenebilir.

Bu nedenle DEHB’si olan bir kişinin bazı durumlarda oldukça dikkatli ve üretken olması da mümkündür. Örneğin ilgisini çeken bir konu üzerinde saatlerce çalışabilen bir kişi, rutin veya sıkıcı bir görevi başlatmakta son derece zorlanabilir.

DEHB Belirtileri Nelerdir?

DEHB belirtileri genel olarak dikkat eksikliği, hiperaktivite ve dürtüsellik alanlarında değerlendirilir.

Her DEHB’si olan kişide bu belirtilerin tamamının bulunması gerekmez. Ayrıca belirtilerin yaşa, çevreye ve kişinin yaşam koşullarına göre görünümü değişebilir.

Dikkat Eksikliği Belirtileri

Dikkat eksikliği belirtileri arasında şunlar görülebilir:

• Detaylara yeterince dikkat etmemek veya dikkatsiz hatalar yapmak
• Uzun süre dikkat gerektiren görevlerde zorlanmak
• Konuşma sırasında dikkatin kolayca dağılması
• Dinliyormuş gibi görünmesine rağmen anlatılanları kaçırmak
• Verilen görevleri tamamlamakta zorlanmak
• İşleri organize etmekte güçlük çekmek
• Rutin görevleri ertelemek
• Günlük hayatta sık sık eşya kaybetmek
• Randevuları veya yapılması gereken işleri unutmak
• Dış uyaranlarla kolayca dikkatinin dağılması

Ancak zaman zaman unutkan olmak veya dikkatinin dağılması tek başına DEHB anlamına gelmez. Bu belirtilerin sürekliliği, yaşamın farklı alanlarında görülmesi ve kişinin işlevselliğini etkilemesi önemlidir.

Hiperaktivite Belirtileri

Hiperaktivite çocuklarda daha belirgin hareketlilik şeklinde görülebilirken yetişkinlerde farklı bir görünüm kazanabilir.

Örneğin:

• Uzun süre oturmakta zorlanmak
• Sürekli hareket etme ihtiyacı hissetmek
• Dinlenirken bile zihinsel veya fiziksel olarak meşgul olmak
• Aşırı konuşmak
• Sakin bir şekilde beklemekte zorlanmak
• Birçok işe aynı anda başlamaya eğilimli olmak
• İçsel bir huzursuzluk veya sürekli hareket etme ihtiyacı yaşamak

Yetişkinlerde hiperaktivite her zaman dışarıdan belirgin bir hareketlilik şeklinde görülmeyebilir. Bazı kişiler bunu “İçim hiç durmuyor”, “Sürekli bir şey yapmam gerekiyor” veya “Kafamın içinde aynı anda çok fazla şey var” şeklinde ifade edebilir.

Dürtüsellik Belirtileri

Dürtüsellik, düşünce ile davranış arasındaki sürenin çok kısa olması ve kişinin sonuçlarını yeterince değerlendirmeden hareket etmesi şeklinde ortaya çıkabilir.

Örneğin:

• Karşısındaki kişinin sözünü kesmek
• Sırasını beklemekte zorlanmak
• Aklına geleni hemen söylemek
• Düşünmeden karar vermek
• Anlık alışveriş veya harcama yapmak
• Sonuçlarını değerlendirmeden davranmak
• Sabırsızlık yaşamak
• İlişkilerde veya iş hayatında ani tepkiler vermek

Yetişkinlerde DEHB Nasıl Anlaşılır?

Yetişkinlerde DEHB bazen çocukluk dönemindeki kadar kolay fark edilmeyebilir.

Bunun nedenlerinden biri, kişinin yıllar içinde kendi güçlükleriyle baş etmek için çeşitli yöntemler geliştirmiş olmasıdır.

Örneğin bir yetişkin önemli işleri son dakikaya bırakabilir ancak yoğun zaman baskısı altında çalışarak işi tamamlayabilir. Bu nedenle çevresindekiler kişinin DEHB belirtilerini fark etmeyebilir.

Başka bir kişi ise unutkanlığını azaltmak için sürekli telefon hatırlatıcıları kullanabilir, toplantılara çok erken gitmeye çalışabilir veya yapılacaklar listeleri olmadan günlük yaşamını sürdüremeyebilir.

Bu yöntemler işe yarıyor gibi görünse de kişinin günlük yaşamını organize etmek için diğer insanlara göre çok daha fazla zihinsel çaba harcamasına neden olabilir.

Yetişkinlerde DEHB Belirtileri Nasıl Görülür?

Yetişkinlerde DEHB belirtileri yalnızca iş veya okul hayatında değil, günlük yaşamın birçok alanında ortaya çıkabilir.

İş Hayatında

• İşe başlamakta zorlanma
• Uzun ve rutin görevleri sürekli erteleme
• Birden fazla işe başlayıp bazılarını tamamlayamama
• Toplantılarda dikkatin dağılması
• Detayları gözden kaçırma
• Zamanı olduğundan daha uzun veya kısa tahmin etme
• Son teslim tarihlerini kaçırma
• Yoğun ilgi duyulan işlerde aşırı odaklanırken diğer görevleri ihmal etme

Günlük Yaşamda

• Anahtar, telefon veya cüzdan gibi eşyaları sık kaybetme
• Randevuları unutma
• Faturaları veya resmi işleri geciktirme
• Ev düzenini sürdürmekte zorlanma
• Alışveriş veya yapılacak işleri son dakikaya bırakma
• Günlük planları sürdürmekte zorlanma

İlişkilerde

DEHB belirtileri ilişkileri de etkileyebilir.

Örneğin konuşma sırasında söz kesmek, karşısındaki kişiyi yeterince dinleyememek, önemli tarihleri unutmak, plansız davranmak veya dürtüsel tepkiler vermek ilişkilerde sorunlara yol açabilir.

Bu durum bazen kişinin partneri tarafından “Beni dinlemiyor”, “Beni önemsemiyor” veya “Söylediklerimi sürekli unutuyor” şeklinde yorumlanabilir.

Oysa davranışın altında kişinin karşısındaki insanı önemsememesi değil, dikkat ve dürtü kontrolüyle ilgili güçlükler bulunabilir.

DEHB Olan Kişilerde Odaklanma Nasıl Olur?

DEHB hakkında en sık yapılan yanlış yorumlardan biri, DEHB’si olan kişilerin hiçbir zaman dikkatlerini veremediğinin düşünülmesidir.

Oysa sorun çoğu zaman dikkatin tamamen yokluğu değil, dikkati istenilen zamanda istenilen göreve yönlendirmekte ve sürdürmekte zorlanmadır.

Örneğin kişi ilgisini çeken bir konu üzerinde uzun süre çalışabilirken, daha basit ve rutin bir görevi başlatmakta zorlanabilir.

Bu nedenle “İstediğinde saatlerce çalışabiliyor, demek ki DEHB olamaz” şeklindeki yaklaşım doğru değildir.

Dikkatin görevin ilgi düzeyine, ödül beklentisine, zaman baskısına veya kişinin o sırada bulunduğu koşullara göre değişmesi DEHB’de görülebilen bir durumdur.

DEHB ve Erteleme Arasındaki İlişki

DEHB’si olan kişilerde erteleme oldukça sık görülebilir.

Ancak erteleme her zaman tembellik veya isteksizlik anlamına gelmez.

Görevi başlatmak için gerekli zihinsel organizasyonu yapmakta zorlanmak, görevin sıkıcı olması, ödülün çok uzakta olması veya zamanın yanlış değerlendirilmesi ertelemeyi artırabilir.

Bu nedenle kişi yapması gerektiğini bildiği halde bir türlü başlayamayabilir.

Son teslim tarihi yaklaştığında oluşan zaman baskısı ise kişinin daha kolay odaklanmasını sağlayabilir.

Bu durum “Son dakikada çok iyi çalışıyorum” şeklinde ifade edilebilir.

DEHB ile Kaygı Arasındaki Fark Nedir?

Dikkat dağınıklığı ve unutkanlık yalnızca DEHB’de görülmez.

Kaygı, depresyon, uyku problemleri, yoğun stres, bazı tıbbi durumlar ve kullanılan bazı ilaçlar da dikkat ve konsantrasyon üzerinde etkili olabilir.

Örneğin yoğun kaygı yaşayan bir kişinin zihni sürekli gelecekteki olası sorunlarla meşgul olduğunda bir göreve odaklanması zorlaşabilir.

Bu nedenle “Dikkatim dağılıyor, demek ki DEHB’yim” şeklinde bir sonuca varmak doğru değildir.

DEHB değerlendirmesinde belirtilerin ne zamandır bulunduğu, çocukluk döneminde nasıl olduğu, hangi ortamlarda ortaya çıktığı ve kişinin işlevselliğini nasıl etkilediği birlikte değerlendirilir.

DEHB Tanısı Nasıl Konur?

DEHB tanısı yalnızca bir belirti listesine bakılarak konulmaz.

Tanısal değerlendirmede kişinin mevcut belirtileri, çocukluk dönemindeki gelişimsel öyküsü, okul ve iş hayatı, sosyal ilişkileri ve günlük yaşamı birlikte ele alınır.

Ayrıca dikkat sorunlarına neden olabilecek diğer psikiyatrik veya tıbbi durumların değerlendirilmesi önemlidir.

Özellikle yetişkinlerde çocukluk dönemindeki belirtilerin araştırılması tanısal değerlendirme açısından önem taşır.

Gerekli durumlarda yakınlarından veya kişinin geçmiş yaşamını bilen kişilerden alınan bilgiler de değerlendirmeye katkı sağlayabilir.

DEHB Testi Tanı Koydurur mu?

İnternette bulunan DEHB testleri veya dikkat eksikliği testleri kişinin yaşadığı belirtileri fark etmesine yardımcı olabilir. Ancak bu testler tek başına DEHB tanısı koydurmaz.

Bir testte yüksek puan almak DEHB olduğunuz anlamına gelmediği gibi, düşük puan almak da DEHB olasılığını kesin olarak dışlamaz.

Tanı için psikiyatrist tarafından yapılan klinik değerlendirme gerekir.

DEHB Tedavisi Nasıl Yapılır?

DEHB tedavisi kişinin yaşına, belirtilerinin şiddetine, eşlik eden diğer psikiyatrik durumlara ve günlük yaşamındaki ihtiyaçlarına göre planlanır.

Tedavide ilaç tedavileri, psikoeğitim, psikoterapötik yaklaşımlar ve günlük yaşamı düzenlemeye yönelik stratejiler kullanılabilir.

İlaç tedavisi bazı kişilerde dikkat, dürtü kontrolü ve hiperaktivite belirtilerinin azaltılmasına yardımcı olabilir. Ancak hangi ilacın kullanılacağı ve dozunun nasıl düzenleneceği kişinin özelliklerine göre psikiyatrist tarafından değerlendirilmelidir.

İlaç tedavisine ek olarak kişinin zaman yönetimi, planlama, görevleri parçalara ayırma, dikkat dağıtıcıları azaltma ve günlük rutin oluşturma gibi alanlarda desteklenmesi de tedavi sürecinin önemli bir parçası olabilir.

DEHB İlaçları Bağımlılık Yapar mı?

DEHB tedavisinde kullanılan ilaçlarla ilgili en sık sorulan sorulardan biri bağımlılık riskidir.

Bu konu kullanılan ilacın türüne, kişinin özelliklerine, dozuna ve tedavinin nasıl yürütüldüğüne göre değerlendirilmelidir.

Özellikle dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar kontrollü reçete süreçlerine tabi olabilir. Bu nedenle ilaçların doktor önerisi dışında kullanılması veya dozunun kişinin kendi kararıyla değiştirilmesi doğru değildir.

DEHB tedavisinde amaç kişinin günlük yaşamını daha işlevsel hale getirmek ve belirtileri uygun şekilde yönetmektir.

DEHB Tedavi Edilmezse Ne Olur?

DEHB belirtileri kişinin yaşamında belirgin işlev kaybına yol açıyorsa tedavi edilmeden kalması çeşitli alanlarda sorunlara neden olabilir.

Örneğin eğitim veya iş hayatında performans sorunları, sürekli erteleme, zaman yönetiminde güçlük, ilişkilerde iletişim problemleri ve düşük özgüven ortaya çıkabilir.

Ancak DEHB’si olan herkes aynı sorunları yaşayacak diye bir kural yoktur.

Belirtilerin şiddeti, kişinin çevresel koşulları, geliştirdiği baş etme yöntemleri ve eşlik eden diğer durumlar yaşam üzerindeki etkisini değiştirebilir.

DEHB ile Yaşamak: Her Unutkanlık DEHB Değildir

Günümüzde dikkat dağınıklığı, unutkanlık ve erteleme gibi davranışların hızlı biçimde DEHB ile ilişkilendirilmesi oldukça yaygındır.

Oysa zaman zaman anahtarını unutmak, bir işe konsantre olamamak, telefonla fazla vakit geçirmek veya bir görevi ertelemek tek başına DEHB tanısı anlamına gelmez.

DEHB değerlendirmesinde belirtilerin sürekliliği, yaygınlığı, başlangıç dönemi ve kişinin yaşamındaki işlevsel etkisi önemlidir.

Bu nedenle kendinizde DEHB olup olmadığını merak ediyorsanız, internet üzerindeki belirti listelerini kendi kendinize yorumlamak yerine kapsamlı bir psikiyatrik değerlendirme daha sağlıklı bir yaklaşım olacaktır.

Yetişkin DEHB Belirtileriniz Olduğunu Düşünüyorsanız

Uzun süredir dikkat sorunları yaşıyor, işlerinizi sürekli erteliyor, zaman yönetiminde zorlanıyor, unutkanlık nedeniyle günlük yaşamınız etkileniyor veya dürtüsel davranışlarınız ilişkilerinizi ve iş hayatınızı zorlaştırıyorsa DEHB açısından değerlendirme yapılabilir.

Özellikle bu sorunların çocukluk döneminden beri farklı biçimlerde devam ettiğini düşünüyorsanız, bunu değerlendirme sırasında psikiyatristinizle paylaşmanız önemlidir.

DEHB tanısı kişinin kendisini “dikkatsiz”, “tembel” veya “iradesiz” olarak etiketlemesi için değil, yaşadığı güçlüklerin nedenlerini daha doğru anlaması ve uygun tedavi seçeneklerini değerlendirebilmesi için önemlidir.

Sonuç: DEHB Sadece Dikkat Dağınıklığı Değildir

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), dikkat, dürtü kontrolü, planlama, zaman yönetimi ve davranışların düzenlenmesi gibi birçok alanı etkileyebilen nörogelişimsel bir bozukluktur.

Özellikle yetişkinlerde DEHB belirtileri bazen yalnızca unutkanlık veya dikkat dağınıklığı şeklinde görülmez. İşleri sürekli erteleme, zaman yönetiminde zorlanma, bir işe başlamakta güçlük, dürtüsel kararlar, sabırsızlık, dağınıklık veya günlük yaşamı organize etmek için aşırı çaba harcama şeklinde de ortaya çıkabilir.

Ancak bu belirtilerin herhangi birinin bulunması tek başına DEHB tanısı anlamına gelmez. Benzer sorunlar kaygı, depresyon, uyku problemleri, stres veya başka psikiyatrik ve tıbbi durumlarda da görülebilir.

Bu nedenle DEHB’den şüpheleniyorsanız en doğru yaklaşım, belirtilerinizi bir bütün olarak değerlendirecek kapsamlı bir psikiyatrik değerlendirmeden geçmektir.

Psikiyatrist Dr. Burak Toprak ile DEHB değerlendirmesi, psikiyatrik değerlendirme ve tedavi seçenekleri hakkında bilgi almak veya randevu oluşturmak için iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

DEHB nedir?

DEHB, dikkat düzenleme, dürtü kontrolü, hiperaktivite, planlama ve organizasyon gibi alanları etkileyebilen nörogelişimsel bir bozukluktur. Belirtiler çocukluk döneminde başlayabilir ve bazı kişilerde yetişkinlikte de devam edebilir.

DEHB belirtileri nelerdir?

DEHB belirtileri arasında dikkat dağınıklığı, unutkanlık, işleri tamamlamakta zorlanma, erteleme, zaman yönetiminde güçlük, dürtüsellik, sabırsızlık ve hiperaktivite bulunabilir. Belirtilerin kişiden kişiye görünümü farklı olabilir.

Yetişkinlerde DEHB nasıl anlaşılır?

Yetişkinlerde DEHB; dikkat sorunları, kronik erteleme, unutkanlık, zaman yönetiminde güçlük, dağınıklık, dürtüsel davranışlar ve organizasyon sorunları şeklinde ortaya çıkabilir. Tanı için belirtilerin geçmişi ve kişinin işlevselliği birlikte değerlendirilir.

DEHB testi tanı koyar mı?

DEHB testleri tarama amacıyla kullanılabilir ancak tek başına tanı koydurmaz. DEHB tanısı psikiyatrist tarafından yapılan klinik değerlendirme sonucunda konur.

DEHB sadece çocuklarda mı görülür?

Hayır. DEHB çocukluk döneminde başlayan bir nörogelişimsel bozukluktur ve belirtiler bazı kişilerde yetişkinlik döneminde de devam edebilir.

DEHB olan bir kişi uzun süre dikkatini verebilir mi?

Evet. DEHB’de dikkat tamamen yok değildir. Kişi ilgisini çeken veya yüksek motivasyon sağlayan bir göreve uzun süre odaklanabilirken rutin veya düşük ilgi uyandıran görevleri başlatmakta ve sürdürmekte zorlanabilir.

DEHB ile anksiyete arasındaki fark nedir?

Her iki durumda da dikkat sorunları görülebilir. Ancak DEHB nörogelişimsel bir bozukluktur; anksiyetede ise dikkat sorunları çoğu zaman yoğun kaygı ve zihinsel meşguliyetle ilişkilidir. Ayırıcı değerlendirme psikiyatrist tarafından yapılmalıdır.

DEHB tedavi edilebilir mi?

DEHB belirtileri uygun tedavi ve desteklerle yönetilebilir. Tedavi kişinin ihtiyaçlarına göre ilaç tedavisi, psikoeğitim, psikoterapötik yaklaşımlar ve günlük yaşam düzenlemelerini içerebilir.