Bu güçlükler bazı kişilerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) ile ilişkili olabilir. Ancak her erteleme davranışı DEHB anlamına gelmez. Kaygı, mükemmeliyetçilik, depresif belirtiler, yorgunluk, uyku sorunları ve görevin nasıl yapılacağını belirlemekte zorlanmak da işe başlamayı güçleştirebilir.

Bu nedenle önemli olan yalnızca ne kadar ertelediğiniz değil, neden başlamakta zorlandığınız ve bu güçlüğün yaşamınızın hangi alanlarında ortaya çıktığıdır.

Bu yazıda DEHB ile erteleme arasındaki ilişkiyi, tembellik olarak yorumlanan davranışların olası nedenlerini ve günlük yaşamda işe başlamayı kolaylaştırabilecek yöntemleri ele alacağız.

DEHB mi, Tembellik mi? Aralarındaki Fark Nedir?

Bir işi erteleyen kişiye hemen tembel demek doğru değildir. Erteleme, kişinin bir görevi yapması gerektiğini bilmesine rağmen başlamayı veya sürdürmeyi geciktirmesidir. Bunun arkasında birbirinden farklı nedenler bulunabilir.

Örneğin bir kişi yapacağı işin sonucundan korktuğu için başlamayabilir. Başka biri hata yapmaktan çekindiği için mükemmel bir plan hazırlamaya çalışabilir. Bir başkası ise görevi küçük adımlara ayırmakta, öncelik belirlemekte veya dikkatini sürdürmekte zorlanabilir.

DEHB’de özellikle dikkat düzenleme, organizasyon, zaman yönetimi ve görev başlatma gibi yürütücü işlevlerle ilişkili güçlükler görülebilir. Kişi ne yapması gerektiğini bilse bile o davranışı başlatmakta veya devam ettirmekte zorlanabilir.

Ancak bu özellikler yalnızca DEHB’ye özgü değildir. Benzer güçlükler farklı psikolojik durumlarda ve yoğun stres dönemlerinde de yaşanabilir.

Aradaki farkı anlamak için tek bir davranışa değil, belirtilerin geçmişine, sürekliliğine, farklı ortamlarda görülüp görülmediğine ve günlük yaşam üzerindeki etkisine bakmak gerekir.

Bir İşi Yapmak İstediğim Halde Neden Başlayamıyorum?

Bir işi yapmayı istemek ile o işe başlayabilmek her zaman aynı şey değildir. Kişi görevin önemini anlayabilir, sonuçlarını öngörebilir ve tamamlamak için güçlü bir istek duyabilir. Buna rağmen ilk adımı atmakta zorlanabilir.

Bu durumun birkaç farklı açıklaması olabilir.

1. Görev Başlatma Güçlüğü

Bazı kişiler için asıl zorluk işi yapmak değil, işe başlamaktır. Özellikle birden fazla aşamadan oluşan, uzun süren veya sonucu hemen görülmeyen görevler gözde büyüyebilir.

Örneğin bir rapor hazırlamanız gerektiğini düşünün. Konuyu araştırmak, belgeleri bulmak, başlıkları belirlemek ve metni yazmak gibi pek çok adım vardır. Nereden başlayacağınızı netleştiremediğinizde görev zihninizde büyük ve belirsiz bir bütün olarak kalabilir.

Bu durumda kişi işe başlamak yerine e-postalarını kontrol edebilir, masasını düzenleyebilir veya daha kolay başka işlerle ilgilenebilir.

DEHB’si olan bazı kişilerde bu tür görev başlatma ve organizasyon güçlükleri görülebilir. Bununla birlikte, yalnızca işe başlamakta zorlanmak DEHB tanısı koymak için yeterli değildir.

2. DEHB’de Dikkati ve Davranışı Düzenleme Güçlüğü

DEHB, yalnızca dikkatin dağılmasıyla sınırlı değildir. Planlama, öncelik belirleme, zamanı yönetme, bir görevi sürdürme ve dikkat dağıtıcılar karşısında yeniden işe dönme gibi alanları da etkileyebilir.

Örneğin yetişkin bir kişi önemli bir işini bitirmeye karar verebilir. Ancak bilgisayarını açtığında başka bir mesajı fark eder, ardından farklı bir konuya yönelir. Bir süre sonra ilk işine başlamadığını fark etse bile yeniden odaklanmakta zorlanabilir.

Bir başka kişi ise gün içinde pek çok işe başlayıp bazılarını tamamlayamayabilir. Son teslim tarihi yaklaşınca yoğun bir çabayla çalışarak işi yetiştirebilir. Bu nedenle çevresindekiler onun aslında herhangi bir güçlük yaşamadığını düşünebilir.

DEHB belirtilerinin günlük yaşamdaki görünümü kişiden kişiye değişir. Tanı değerlendirmesinde bu örüntülerin ne zamandır devam ettiği ve kişinin yaşamını nasıl etkilediği önemlidir.

DEHB’nin belirtilerini, tanı sürecini ve tedavi seçeneklerini daha ayrıntılı öğrenmek için DEHB nedir? başlıklı yazıyı da inceleyebilirsiniz.

3. Mükemmeliyetçilik ve Hata Yapma Korkusu

Bazen işe başlayamamanın nedeni dikkat eksikliği değil, işi yanlış yapma korkusudur.

Kişi bir görevi tamamlamanın yeterli olacağını düşünmek yerine onu kusursuz yapması gerektiğine inanabilir. İlk adımı atmadan önce daha fazla araştırma yapmak, bütün ayrıntıları planlamak veya doğru zamanı beklemek isteyebilir.

Örneğin bir yazı yazmaya başlayacak kişi, önce bütün kaynakları okuması ve kusursuz bir taslak hazırlaması gerektiğini düşünebilir. Hazırlık süreci uzadıkça yazmaya ayırdığı zaman azalır.

Bu durumda erteleme, kısa vadede hata yapma ihtimalinden uzaklaşmayı sağlar. Ancak uzun vadede görevin tamamlanmasını zorlaştırır ve kişinin kendisine yönelik eleştirisini artırabilir.

Böyle bir durumda hedefi “Kusursuz yapmalıyım” düşüncesinden “İlk taslağı oluşturup daha sonra geliştirebilirim” yaklaşımına çevirmek işe başlamayı kolaylaştırabilir.

4. Kaygı Nedeniyle Erteleme

Bazı görevler kişide yalnızca iş yükü değil, yoğun kaygı da yaratabilir.

Örneğin önemli bir telefon görüşmesi yapmak, bir başvuruda bulunmak, yöneticisiyle konuşmak veya uzun süredir bekleyen bir sorunu ele almak zorlayıcı olabilir.

Kişi bu görevi düşündüğünde rahatsızlık hisseder. Başka bir işle uğraşmak ise kısa süreli rahatlama sağlar. Böylece görev ertelenir ve kaygı geçici olarak azalır.

Ancak ertelenen görev zihinde kalmaya devam eder. Zaman daraldıkça kaygı artabilir ve göreve başlamak daha da zorlaşabilir.

Bu döngüde erteleme, kişinin kaygıyla karşılaşmasını geçici olarak önlerken sorunun sürmesine de katkıda bulunabilir.

Kaygının günlük yaşam üzerindeki etkilerini anlamak için sürekli endişelenme konusundaki yazıyı da okuyabilirsiniz.

5. Depresif Belirtiler, Yorgunluk ve Uyku Sorunları

İşe başlamakta zorlanmanın bir başka nedeni enerji ve motivasyon azalması olabilir.

Depresif belirtiler yaşayan kişilerde ilgi kaybı, yorgunluk, zihinsel yavaşlama, karar vermekte zorlanma ve günlük sorumlulukları yerine getirmede güçlük görülebilir.

Benzer şekilde yetersiz uyku, düzensiz uyku saatleri, yoğun iş yükü ve uzun süreli stres de dikkat ve enerji düzeyini etkileyebilir.

Bu durumlarda yaşanan güçlüğü yalnızca irade eksikliği olarak yorumlamak, altta yatan nedeni gözden kaçırmaya yol açabilir.

Özellikle daha önce rahatlıkla yaptığınız işleri son dönemde yapmakta zorlanmaya başladıysanız veya buna belirgin isteksizlik, keyif alamama, çökkünlük ya da sürekli yorgunluk eşlik ediyorsa bir sağlık uzmanıyla görüşmek yararlı olabilir.

DEHB Olan Herkes İşlerini Erteler mi?

Hayır. DEHB olan herkes işleri aynı şekilde ertelemez ve erteleme yaşayan herkes DEHB’li değildir.

DEHB belirtileri kişinin yaşam koşullarına, işin niteliğine, kullandığı desteklere ve geliştirdiği baş etme yöntemlerine göre farklı biçimlerde ortaya çıkabilir.

Bazı kişiler planlama ve organizasyon güçlükleri nedeniyle işlerini geciktirirken bazıları sürekli yeni görevlere yönelip başladığı işleri tamamlamakta zorlanabilir. Bazı kişiler ise hatırlatıcılar, takvimler, dış destek ve yapılandırılmış rutinlerle günlük sorumluluklarını daha rahat yönetebilir.

Bu nedenle DEHB değerlendirmesinde yalnızca erteleme davranışına değil, dikkat, dürtüsellik, hiperaktivite ve yürütücü işlevlerle ilgili belirtilerin bütününe bakılır.

Son Dakikada Daha İyi Çalışıyorum: Bu DEHB Belirtisi mi?

Bazı kişiler işlerini uzun süre erteledikten sonra son teslim tarihi yaklaştığında yoğun bir tempoyla çalışabildiklerini fark eder. Bu durum “Baskı altında daha iyi çalışıyorum” şeklinde açıklanabilir.

Zaman baskısı görevin önceliğini belirginleştirebilir ve kişinin dikkatini kısa süreli olarak toplamasına yardımcı olabilir. Ancak bu durum tek başına DEHB belirtisi değildir.

Son dakikada çalışarak işi yetiştirmek, ertelemenin kişi için sorun yaratmadığı anlamına da gelmez. Bu yöntem uykusuzluk, stres, hata yapma ihtimali veya diğer sorumlulukların aksaması gibi sonuçlara yol açabilir.

Eğer kişi hemen her görevde ancak son anda harekete geçebiliyorsa, bunun nedenini değerlendirmek ve daha sürdürülebilir çalışma yöntemleri geliştirmek yararlı olabilir.

DEHB mi, Tembellik mi? Kendime Hangi Soruları Sorabilirim?

Kendinizi tembel olarak etiketlemek yerine yaşadığınız güçlüğü daha ayrıntılı inceleyebilirsiniz.

• Başlamakta mı zorlanıyorum, yoksa başladıktan sonra dikkatimi sürdürmekte mi?
• Yapılacak işleri sık sık unutuyor veya nereden başlayacağımı belirleyemiyor muyum?
• Bu sorun çocukluk veya ergenlik döneminden beri farklı biçimlerde var mı?
• Yalnızca belirli görevlerde mi zorlanıyorum, yoksa hayatımın birçok alanında mı?
• Kaygılandığımda veya hata yapmaktan korktuğumda ertelemem artıyor mu?
• Son dönemde uyku, enerji, keyif alma veya duygu durumumda değişiklik oldu mu?
• Bu güçlükler işimi, eğitimimi, ilişkilerimi veya günlük sorumluluklarımı etkiliyor mu?

Bu sorular tanı koymak için değil, sorunun hangi koşullarda ortaya çıktığını anlamak için kullanılabilir. Yanıtlarınızın DEHB’yi düşündürmesi halinde profesyonel değerlendirme yapılabilir.

İşe Başlamakta Zorlanıyorsanız Ne Yapabilirsiniz?

Ertelemenin nedeni ne olursa olsun, bazı pratik düzenlemeler işe başlamayı kolaylaştırabilir. Bu yöntemler DEHB tanısı olan veya olmayan kişiler için yararlı olabilir; ancak herkes için aynı ölçüde etkili olmayabilir.

1. Görevi Küçük Adımlara Bölün

“Raporu bitirmeliyim” gibi büyük ve belirsiz bir hedef yerine, ilk fiziksel adımı belirleyin.

Örneğin:

• Dosyayı açmak,
• Başlığı yazmak,
• Gerekli belgeleri bir araya getirmek,
• İlk paragrafı hazırlamak.

Görevi küçük adımlara ayırmak, nereden başlayacağınızı belirlemeyi kolaylaştırabilir.

2. Başlamak İçin Motivasyon Beklemeyin

Bazen kişi kendisini hazır hissettiğinde işe başlayacağını düşünür. Ancak motivasyon her zaman eylemden önce ortaya çıkmaz.

Belirli bir süre boyunca çalışmayı denemek, kendinizi saatlerce çalışmaya zorlamadan ilk adımı atmanıza yardımcı olabilir. Örneğin yalnızca beş dakika çalışmayı hedefleyebilirsiniz.

Beş dakika sonunda devam edip etmeyeceğinize yeniden karar verebilirsiniz. Amaç her zaman işi bitirmek değil, başlamayı kolaylaştırmaktır.

3. Zamanı Görünür Hale Getirin

Bir görevin ne kadar süreceğini tahmin etmekte zorlanıyorsanız zamanlayıcı kullanmak yardımcı olabilir.

Örneğin 15 veya 20 dakikalık bir çalışma süresi belirleyebilir, bu süre içinde yalnızca tek bir göreve odaklanmayı deneyebilirsiniz.

Burada önemli olan süreyi katı bir kurala dönüştürmek değil, zamanı daha somut ve yönetilebilir hale getirmektir.

4. Dikkat Dağıtıcıları Azaltın

Telefon bildirimleri, açık sekmeler ve sık sık gelen mesajlar dikkatinizin dağılmasını kolaylaştırabilir.

Çalışma süresince bildirimleri kapatmak, yalnızca gerekli belgeleri açık tutmak ve mümkünse daha az dikkat dağıtan bir ortam seçmek işe geri dönmeyi kolaylaştırabilir.

5. Mükemmel Yapmak Yerine Tamamlamayı Hedefleyin

Hata yapmaktan korktuğunuz için erteliyorsanız ilk denemede kusursuz sonuç elde etmeyi hedeflememek yardımcı olabilir.

İlk taslağın eksik olmasına izin vermek, daha sonra düzeltme yapabileceğinizi hatırlamak ve görevin tamamlanmasını küçük adımlarla ilerletmek başlangıçtaki baskıyı azaltabilir.

6. Kendinizi Etiketlemek Yerine Güçlüğü Tanımlayın

“Ben tembelim” dediğinizde sorunu kişiliğinizin değişmez bir özelliği gibi değerlendirebilirsiniz.

Bunun yerine “Bu göreve başlamakta zorlanıyorum”, “Nereden başlayacağımı bilmiyorum” veya “Hata yapmaktan korktuğum için erteliyorum” demeyi deneyebilirsiniz.

Güçlüğü daha somut tanımlamak, ona uygun bir çözüm geliştirmenizi kolaylaştırabilir.

DEHB Şüphesinde Ne Zaman Psikiyatrik Değerlendirme Gerekir?

İşe başlamakta zorlanma tek başına DEHB tanısı koydurmaz. Bununla birlikte dikkat, organizasyon, zaman yönetimi ve dürtü kontrolüyle ilgili güçlükler uzun süredir devam ediyor ve yaşamın farklı alanlarını etkiliyorsa değerlendirme yapılması uygun olabilir.

Özellikle belirtilerin çocukluk döneminden beri bulunması, iş veya eğitim hayatında tekrarlayan sorunlara yol açması, günlük sorumlulukları sürdürmeyi zorlaştırması ve ilişkileri etkilemesi önemlidir.

Değerlendirme sırasında çocukluk öyküsü, mevcut belirtiler, günlük yaşam üzerindeki etkiler ve benzer belirtilere neden olabilecek diğer durumlar birlikte ele alınır.

DEHB tanısı yalnızca internet testleriyle veya birkaç belirtiye bakılarak konulamaz. Tanı ve tedavi planı, kişinin özellikleri doğrultusunda psikiyatrist tarafından belirlenmelidir.

Sonuç: Ertelemek Her Zaman Tembellik Değildir

Yapmanız gereken işleri sürekli ertelemeniz veya bir türlü başlayamamanız, tek başına tembel olduğunuz anlamına gelmez.

Bu güçlük bazen DEHB ile ilişkili dikkat ve organizasyon sorunlarından, bazen kaygı ve mükemmeliyetçilikten, bazen de yorgunluk, uyku problemleri veya depresif belirtilerden kaynaklanabilir.

Bu nedenle kendinizi suçlamadan önce yaşadığınız güçlüğün nasıl ortaya çıktığını anlamaya çalışmak önemlidir.

Kendinize şu soruyu sorabilirsiniz:

“Ben bu işi gerçekten yapmak istemiyor muyum, yoksa yapmak istediğim halde başlamamı zorlaştıran bir şey mi var?”

Bu sorunun yanıtı, ihtiyacınız olan desteği ve geliştirebileceğiniz yöntemleri belirlemenize yardımcı olabilir.

İşe başlama, dikkat, organizasyon ve zaman yönetimiyle ilgili güçlükler uzun süredir devam ediyor ve yaşamınızı etkiliyorsa profesyonel değerlendirme yararlı olabilir.

Psikiyatrist Dr. Burak Toprak ile DEHB değerlendirmesi ve tedavi seçenekleri hakkında bilgi almak veya randevu oluşturmak için iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

DEHB mi, tembellik mi nasıl ayırt edilir?

Yalnızca erteleme davranışına bakarak ayrım yapılamaz. DEHB değerlendirmesinde belirtilerin çocukluk döneminden beri bulunup bulunmadığı, farklı ortamlarda görülmesi, dikkat ve organizasyon sorunları ve günlük yaşama etkisi dikkate alınır. Kaygı, mükemmeliyetçilik, depresif belirtiler ve uyku sorunları da ertelemeye neden olabilir.

DEHB olan kişiler neden işleri erteler?

DEHB’si olan bazı kişiler görev başlatma, öncelik belirleme, zamanı yönetme ve dikkatini sürdürme konularında zorlanabilir. Bu güçlükler ertelemeyi artırabilir. Ancak DEHB’si olan herkes işleri ertelemez ve erteleme tek başına DEHB belirtisi değildir.

Bir işi yapmak istediğim halde neden başlayamıyorum?

Görevin belirsiz veya büyük görünmesi, hata yapma korkusu, kaygı, yorgunluk, dikkat düzenleme güçlükleri veya düşük duygu durumu işe başlamayı zorlaştırabilir. Nedeni anlamak için sorunun ne zaman ve hangi koşullarda ortaya çıktığına bakmak gerekir.

Son dakikada çalışabilmek DEHB belirtisi midir?

Son teslim tarihi yaklaşınca daha kolay çalışmak tek başına DEHB tanısı anlamına gelmez. Zaman baskısı bazı kişilerde dikkati ve öncelik duygusunu artırabilir. Ancak sürekli son ana kalmak stres ve işlev kaybına neden oluyorsa bu örüntüyü değerlendirmek yararlı olabilir.

DEHB olmadan da görev başlatma güçlüğü yaşanır mı?

Evet. Kaygı, mükemmeliyetçilik, depresif belirtiler, uyku sorunları, yoğun stres ve görevin belirsiz olması da işe başlamayı zorlaştırabilir. Bu nedenle belirtilerin nedenini anlamak önemlidir.

Erteleme alışkanlığını azaltmak için ne yapabilirim?

Görevi küçük adımlara bölmek, yalnızca ilk adıma odaklanmak, kısa çalışma süreleri belirlemek, dikkat dağıtıcıları azaltmak ve kusursuz sonuç beklentisini esnetmek yardımcı olabilir. Güçlük uzun süredir devam ediyor ve günlük yaşamı etkiliyorsa profesyonel değerlendirme düşünülebilir.

Yetişkinlerde DEHB tanısı nasıl konur?

Tanı, psikiyatrist tarafından yapılan klinik değerlendirmeyle konur. Mevcut belirtiler, çocukluk öyküsü, farklı ortamlardaki işlevsellik ve benzer belirtilere neden olabilecek diğer durumlar birlikte değerlendirilir. İnternet testleri tek başına tanı koydurmaz.